Środki ochrony indywidualnej w laboratorium

• Strona główna
• Artykuły
• Środki ochrony indywidualnej w laboratorium

2026-07-28  / Autor: Józef Banach, autor jest specjalistą ds. bezpieczeństwa i higieny pracy

Bezpieczeństwo biologiczne w laboratorium jest niezbędnym aspektem służącym ochronie personelu laboratoryjnego przed narażeniem go na czynniki biologiczne i ich przypadkowym uwolnieniem niebezpiecznych substancji. Środki ochrony indywidualnej (ŚOI) są tutaj nieodzownym elementem ochronnym stosowanym przez personel laboratoryjny. Rodzaje odzieży noszonej w laboratoriach przeznaczone są do ochrony ciała, oczu i twarzy, stóp, dłoni oraz układu oddechowego i słuchu. Rodzaj wymaganych ŚOI i szczegóły dotyczące tego, kiedy należy używać tego sprzętu, są określane jako część oceny ryzyka dla prac wykonywanych w laboratorium. Wyróżnić możemy rodzaje dostępnych środków ochrony osobistej, które obejmują fartuchy laboratoryjne, kombinezony zakrywające całe ciało, rękawice, obuwie ochronne, okulary (w tym gogle), osłony twarzy, maski i wkłady filtrów.

W trosce o bezpieczeństwo

Bezpieczeństwo biologiczne w laboratorium ma zasadnicze znaczenie dla ochrony pracowników laboratorium i szerszej społeczności przed narażeniem lub uwolnieniem patogennych czynników biologicznych. Analiza zakażeń związanych z laboratorium pokazuje, że większość z nich jest spowodowana czynnikami ludzkimi, w tym nieużywaniem lub niewłaściwym używaniem ŚOI. ŚOI i inna specjalna odzież laboratoryjna działają jako bariera minimalizująca prawdopodobieństwo narażenia personelu laboratoryjnego na aerozole, rozpryski lub przypadkowe zranienie. Należy jednak pamiętać, że stosowanie odzieży ochronnej nie usuwa zagrożenia, czyli czynnika biologicznego.

Stosowanie środków ochrony indywidualnej jest uzaeżnione od rozmaitych czynników. W pierwszej kolejności wymienić tutaj można następujące aspekty:

- charakterystyka obsługiwanego czynnika biologicznego,

- objętość i stężenie czynnika biologicznego,

- obecności dodatkowych zagrożeń (na przykład ekstremalnych temperatur, zagrożeń chemicznych lub radiologicznych),

- rodzaj wykonywanej pracy,

- inne stosowane środki kontroli ryzyka, takie jak szafy bezpieczeństwa biologicznego (BSC),

- inne noszone środki ochrony indywidualnej,

- indywidualne potrzeby personelu laboratoryjnego

- istnienie przepisów prawa i wewnętrznych wymogów organizacyjnych.

Wdrożenie bezpieczeństwa w laboratorium obejmuje zapewnienie instrukcji, procedur, szkoleń i nadzoru w celu zachęcenia ludzi do bezpiecznej i odpowiedzialnej pracy. Nawet tam, gdzie istnieją kontrole i bezpieczne systemy pracy, mogą pojawiac się pewne zagrożenia, które są w stanie przyczynić się do licznych obrażeń. Chodzi tutaj o ryzyko wdychania zanieczyszczonego powietrza uszkadzającego płuca; ryzyko upadku spadania materiałów uszkadzających głowę lub stopy; ryzyko rozprysków materiałów zakaźnych lub niebezpiecznych chemikaliów uszkadzające oczy; ryzyko kontaktu z materiałami żrącymi uszkadzającymi skórę; ryzyko pojawienia się ekstremalnego ciepła lub zimna uszkadzającego ciało.

We wszystkich tego typu zagrożeniach środki ochrony indywidualnej są potrzebne, aby zmniejszyć ryzyko negatywnych skutków wywołanych takimi zdarzeniami.

Wybór środków ochrony indywidualnej

Potrzeba stosowania środków ochrony indywidualnej jest zazwyczaj ściśle określona na podstawie oceny ryzyka dla wykonywanej pracy oraz czynników biologicznych i innych zagrożeń, z którymi się pracuje. Kontrola ryzyka biologicznego powinna opierać się na ocenie ryzyka. Ocena ryzyka jest wykorzystywana do określenia tego, czy środki kontroli ryzyka, w tym ŚOI, mogą być stosowane w celu zmniejszenia ryzyka do poziomu akceptowalnego ryzyka, to jest uzasadnionego ryzyka opartego na korzyściach z pracy.

Ponieważ środki ochrony indywidanej zwiększają wprawdzie poziom bezpieczeństwa w pracy, ale na pewno obniżają komfort pracy, to kryteria ich wyboru powinny być jasno określone. Nie każdy pracownik musi nosić każdy element ŚOI. Kierownik laboratorium i pracownik, przed wyborem ŚOI, powinni sobie odpowiedzieć na kilka podstawowych pytań. Po pierwsze, kto będzie narażony i na co? Po drugie, jak długo ma być noszony dany środek ochrony indywidualnej. Po trzecie, przed jakim rodzajem materiału biologicznego konieczna jest ochrona (na przykład próbki diagnostyczne, hodowle, produkcja na dużą skalę)? Po czwarte, czy istnieją jakieś przeciwwskazania do stosowania określonego rodzaju ŚOI (na przykład astma, klaustrofobia, zapalenie skóry).?

Przy wyborze i stosowaniu danych środków ochrony indywidalnej należy wziąć pod uwagę kilka kryteriów: rozmiar i kształt ŚOI; dopasowanie, wygodę i mobilność, aby zapewnić ochronę przez cały czas trwania czynności; wpływ danego środka na zręczność; wymagania dotyczące czyszczenia, dezynfekcji i konserwacji ŚOI; to czy będzie to sprzęt jednorazowy czy wielokrotnego użytku; kompatybilność danego środka ochrony indywidualnej z innym sprzętem; wytrzymałość (odporność na ścieranie, przecięcie, rozdarcie i przebicie); potencjał stresu cieplnego; ryzyko zaplątania się w ruchome maszyny; odpowiednie przeszkolenie w zakresie użytkowania w pracach wysokiego ryzyka, w szczególności w odniesieniu do prawidłowego zakładania i zdejmowania w przypadku zanieczyszczenia.

W przypadku noszenia więcej niż jednego elementu ŚOI należy sprawdzić, czy elementy te są ze sobą kompatybilne. Na przykład ochrona oczu może zakłócać mozliwość swobodnego oddychania i uniemożliwiać zapewnienie niezbędnej ochrony użytkownikowi. Użytkownicy ŚOI muszą zostać odpowiednio przeszkoleni w zakresie ich użytkowania i konserwacji oraz umieć identyfikować i zgłaszać wszelkie usterki przed użyciem odzieży do faktycznej pracy.

Będąc odpowiedzialnym za zakup odzieży ochronnej, należy wybierać produkty, które są odpowiednie do celu zgodnie z przepisami lub przyjętymi normami międzynarodowymi. W tym zakresie rada zwykle służą dostawcy. Wybierać należy sprzęt odpowiedni dla konkretnego użytkownika, to jest wziąć pod uwagę rozmiar, dopasowanie i wagę danego środka. Warto kierować się zasadą, że jeśli to personel laboratoryjny pomaga wybrać ŚOI, to będzie bardziej skłonny go używać. Nigdy nie powinno się zezwalać na zwolnienia z noszenia ŚOI w przypadku prac, które „zajmują tylko kilka minut”. Jest to bowiem najprostsza droga do pojawienia się nieoczekiwanego zagrożenia.

Znaczenie czynników biologicznych

Przy określaniu rodzaju środka ochrony indywidualnej, który należy nosić, należy wziąć pod uwagę czynniki biologiczne. Charakterystyka czynnika biologicznego obejmuje drogi transmisji, dawkę zakaźną, stabilność środowiskową, konsekwencje narażenia i/lub uwolnienia oraz dostępność szczepionek lub profilaktyki.

Drogi transmisji czynnika biologicznego, z którym się pracuje są ważne do rozważenia przy ocenie ryzyka, ponieważ informują o niezbędnych środkach kontroli ryzyka, w tym o wyborze środków ochrony osobistej. Na przykład, aby zapobiec przenoszeniu czynnika biologicznego drogą powietrzną podczas czynności laboratoryjnych, wymagane jest stosowanie sprzętu ochrony dróg oddechowych w celu zapobiegania narażeniu personelu na czynnik biologiczny drogą oddechową. Ważne jest, aby pamiętać, że naturalne drogi transmisji czynnika biologicznego mogą się różnić w laboratorium w zależności od stosowanych stężeń i przeprowadzanych procedur.

Z kolei dawka zakaźna nie zmienia prawdopodobieństwa narażenia danej osoby na czynnik biologiczny, z którym się pracuje. Jednak konsekwencje, a zatem ogólne ryzyko, różnią się. Im niższa dawka zakaźna, tym większe prawdopodobieństwo zakażenia w przypadku narażenia. W związku z tym rodzaje środków kontroli ryzyka, które należy wdrożyć, aby zapobiec narażeniu i uwolnieniu, mogą się różnić. Na przykład, podczas pracy z dużymi ilościami czynnika biologicznego przenoszonego drogą kontaktową, który ma niską dawkę zakaźną, ocena ryzyka może wykazać, że konieczne jest użycie drugiej pary rękawiczek, aby w przypadku narażenia można było zdjąć górną parę rękawiczek, utrzymując jednocześnie barierę z dolnej warstwy rękawiczek.

Jesli chodzi o stabilność środowiskową, to niektóre czynniki biologiczne mogą przetrwać przez długi czas na powierzchniach laboratoryjnych. Personel pracujący w laboratorium może być zatem narażony przez dłuższy czas, dotykając skażonych powierzchni laboratoryjnych. Czynniki biologiczne, które są bardziej stabilne w środowisku, mogą skutkować zwiększonym prawdopodobieństwem narażenia personelu laboratoryjnego, jeśli dekontaminacja nie zostanie przeprowadzona prawidłowo i jeśli nie zostanie założony odpowiedni ŚOI. Na podstawie oceny ryzyka, rękawice mogą być wymagane do wykonywania czynności wykonywanych w niektórych obszarach laboratorium, jeśli w tym obszarze wcześniej użyto stabilnych w środowisku czynników biologicznych przenoszonych przez kontakt.

Przy określaniu potrzebnego środka ochrony indywidualnej należy wziąć pod uwagę konsekwencje narażenia i/lub uwolnienia, na przykład ciężkość szkód, jakie może spowodować zakażenie związane z laboratorium. Przykładowo podczas obchodzenia się z czynnikami biologicznymi, które mogą powodować ciężką chorobę, konieczne będzie wybranie różnych rodzajów ŚOI spośród innych środków kontroli ryzyka.

Również dostępność szczepionek lub profilaktyki może mieć wpływ na wybór ŚOI. W przypadku pracy z czynnikiem biologicznym przenoszonym drogą powietrzną, na który nie ma szczepionki ani profilaktyki, należy rozważyć użycie sprzętu ochrony dróg oddechowych.

Bez względu na rodzaj obsługiwanego czynnika biologicznego ryzyko będzie się zmieniać w zależności od rodzaju wykonywanej działalności laboratoryjnej. Zmiana ta może z kolei mieć wpływ na poziom kontroli wymagany do zmniejszenia ryzyka do akceptowalnego poziomu. Zmieni to zatem rodzaj wymaganego środka ochrony indywidualnej. Techniki molekularne mogą wymagać użycia fartucha laboratoryjnego, rękawiczek i ochrony oczu, gdy prawdopodobne jest rozpryskiwanie. Jednak podjęcie procedury generującej aerozol z tym samym czynnikiem biologicznym może już dla odmiany wymagać użycia ochrony dróg oddechowych i pełnego wizjera. Nawet jeśli istnieją kontrole techniczne i bezpieczne systemy pracy, niektóre ryzyka mogą pozostać umiarkowane. W związku z tym w takich przypadkach konieczne jest użycie środka ochrony indywidualnej w celu zmniejszenia ryzyka.

Inne zagrożenia

Dotychczas uwagę poświęcono w tekście skoncentrowaniu się na bezpieczeństwie biologicznym, co jednak nie oznacza, że nie istnieją inne typy zagrożeń, którym trzeba przeciwdziałać. Mamy tu do czynienia choćby z czynnikami drażniącymi, takimi jak alergeny, ostre przedmioty, temperatura, promieniowanie niejonizujące (na przykład światło ultrafioletowe, laser), hałas, opary chemiczne (zapach), elektryczność, substancje chemiczne, gaz, promieniowanie, ukąszenia (przez zwierzęta lub stawonogi).

Konieczne jest uwzględnienie tych czynników przy wyborze rodzaju środków ochrony indywidualnej, które mają być noszone, ponieważ może być wymagana ochrona przed czymś więcej niż zagrożenie biologiczne. Na przykład przebicie chemiczne rękawic może nastąpić szybko w obecności niektórych substancji chemicznych, takich jak aceton. Przebicie tego typu nie tylko powoduje narażenie skóry na działanie substancji chemicznej, ale substancja chemiczna może również ułatwić przenoszenie czynników biologicznych przez materiał rękawicy i spowodować późniejsze narażenie skóry na działanie czynnika biologicznego. Innym przykładem jest usuwanie zapasów z magazynu ciekłego azotu. Podczas gdy do usuwania zapasów ze standardowej zamrażarki o temperaturze -20 °C zazwyczaj zakłada się fartuch laboratoryjny i rękawice, to jednak bardzo niska temperatura ciekłego azotu i ryzyko rozpryskiwania uzasadniają użycie dodatkowego środka ochrony indywiduanej, takiego jak fartuch termiczny, rękawice termiczne i osłona twarzy.

Spójna strategia w zakresie stosowania ŚOI

W niektórych sytuacjach może być konieczne rozważenie kilku zagrożeń, takich jak procedury, w których wymagana jest jednocześnie ochrona biologiczna, chemiczna i termiczna.

Dlatego wymagania dotyczące odzieży mogą nie zostać spełnione za pomocą jednego tylko elementu garderoby. Połączenie ŚOI o różnych właściwościach może szybko prowadzić do problemów z kompatybilnością,

mobilnością i stresem cieplnym. Dlatego należy wziąć pod uwagę tę sytuację podczas przeprowadzania oceny ryzyka, przed zakupem ŚOI i przed rozpoczęciem pracy.

Gdy kombinacje środków ochrony indywidualnej są noszone razem, wówczas muszą się one wzajemnie uzupełniać. Na przykład użycie osłony twarzy podczas noszenia fartucha z solidnym przodem nie będzie miało negatywnego wpływu na dopasowanie lub funkcjonalność żadnego z elementów wyposażenia. Z drugiej strony, używanie okularów ochronnych z elastycznymi paskami podczas noszenia środka chroniącego drogi oddechowe może stworzyć sytuację, w której ściśle dopasowane noski każdego elementu wyposażenia mogą kolidować z uszczelnieniem drugiego. Prawidłowe dopasowanie i działanie ŚOI w przypadku ich łączenia powinno być szeroko analizowane w odniesieniu do każdego użytkownika.

Ważne jest, aby pamiętać, że nie ma jednego rozmiaru, kształtu, typu i/lub marki ŚOI, które byłyby odpowiednie dla wszystkich pracowników laboratorium. Taka uniwersalność po prostu nie istnieje. Zgodność z noszeniem środków ochrony indywidualnej będzie ogólnie lepsza, gdy użytkownicy będą mieli wpływ na wygodę i dopasowanie. Dlatego też zaleca się konsultacje z personelem laboratorium i przetestowanie różnych elementów ubioru, aby upewnić się, że zostaną wdrożone najbardziej odpowiednie rozwiązania. Każdy ŚOI używany w laboratorium musi być prawidłowo dopasowany do każdej osoby. Personel musi również przejść odpowiednie szkolenie, aby zapewnić prawidłowe działanie ŚOI oraz jego prawidłowe i skuteczne używanie. Nieprawidłowe użycie ŚOI, na przykład rozpiętych fartuchów laboratoryjnych, nie zapewni ochrony, do której dany środek jest przeznaczony.

W zależności od rodzaju ŚOI, szkolenie może również obejmować podstawowe protokoły konserwacji, dekontaminacji i naprawy, aby zapewnić trwałość przedmiotu i zachowanie jego właściwości ochronnych.

Należy regularnie zasięgać opinii użytkownika danego ŚOI, aby uzyskać informacje o prawidłowym funkcjonowaniu danego elementu jego odzieży roboczej, konieczności wymiany wielokrotnego użytkowanego ŚOI (na przykład z powodu ścierania), potencjalnych trudnościach, jakie mogą mieć użytkownicy, lub wszelkich innych problemach, które mogą niekorzystnie wpłynąć na ich zdolność do skutecznego wykonywania pracy.

Przydatne jest podawanie statystyk i opisów awarii środków ochrony indywidualnej, jako części systemu zarządzania ryzykiem biologicznym, w celu zachęcenia do regularnego wdrażania ulepszeń w oparciu o wyciągnięte wnioski.

odzież roboczalaboratoriumBHP